Tego lata w Polsce coraz częściej mówimy o ekstremalnych temperaturach. 28 czerwca 2026 r. w Słubicach odnotowano rekordową temperaturę 40,5oC. Upały to nie tylko dyskomfort dla ludzi, ale też poważny test dla infrastruktury transportowej. Czy drogi, linie kolejowe i obiekty transportowe są dziś projektowane z myślą o takich warunkach?
Ewa Paderewska, naczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w Centrum Unijnych Projektów Transportowych (CUPT)
Zmiany klimatu to nie abstrakcja, a nasza rzeczywistość, nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie i na świecie. Dlatego Komisja Europejska wspiera i finansuje projekty związane z gospodarką nisko i zeroemisyjną oraz projekty infrastrukturalne które są odporne za zmiany klimatu.
Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
A jaki wpływ zmiany klimatu mają na Fundusze Europejskie?
W programie Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (FEnIKS) odporność infrastruktury na zmiany klimatu jest obowiązkowym kryterium oceny. A zatem wnioskodawcy muszą wykazać, że przeanalizowali swoje projekty pod kątem podatności na obecne i prognozowane ekstremalne zjawiska pogodowe. Powinni również pokazać, że zapewnili odpowiednie działania adaptacyjne. Dzięki nim projekt będzie mógł prawidłowo funkcjonować w zmieniających się warunkach klimatycznych, przykładowo coraz częstszych fal upałów, intensywnych opadów, susz, podtopień czy silnych wiatrów.
Ewa Paderewska kieruje Wydziałem Ochrony Środowiska w Centrum Unijnych Projektów Transportowych (CUPT). Specjalizuje się w zagadnieniach związanych z ochroną środowiska, adaptacją do zmian klimatu oraz stosowaniem zasady DNSH (Do No Significant Harm) w projektach współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej.
Jaka jest rola CUPT?
Na etapie oceny wniosku o dofinansowanie zespół 10 ekspertów ds. ochrony środowiska w CUPT sprawdza, czy złożone projekty przygotowano zgodnie z wytycznymi technicznymi Komisji Europejskiej dotyczącymi tzw. climate proofingu. W praktyce sprawdzamy, czy beneficjent prawidłowo ocenił, na jakie zagrożenia klimatyczne narażona jest inwestycja, jak bardzo jest na nie wrażliwa, jakie ryzyka mogą wystąpić i czy zaplanowano odpowiednie działania adaptacyjne.
Nie chodzi więc wyłącznie o wybudowanie nowej drogi, linii kolejowej czy obiektu transportowego, ale o stworzenie infrastruktury trwałej, bezpiecznej i odpornej na gwałtowne zjawiska, jak upały, susze, ale i powodzie.Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
Czy na tym kończy się rola Centrum?
Pamiętajmy, że działania adaptacyjne to nie tylko „środki techniczne”. Obejmują one również działania organizacyjne, koordynacyjne i monitoringowe. Dzięki nim możliwe jest wczesne wykrywanie zagrożeń oraz natychmiastowa reakcja odpowiednich służb. Pozwala to na szybkie podjęcie działań zapewniających dalsze funkcjonowanie infrastruktury, na przykład utrzymanie przejezdności drogi po przewróceniu się drzew lub oderwaniu konarów w wyniku silnej wichury.
Czy taka analiza jest ważna?
Jeśli dla projektu ubiegającego się o dofinansowanie nie przeprowadzono analizy klimatycznej zgodnie z metodyką Komisji Europejskiej, oznacza to, że projekt nie spełnia kryterium oceny i nie będzie mógł otrzymać dofinansowania.
Czy CUPT sprawdza tylko, czy taka analiza znajduje się w dokumentacji, czy również jej jakość?
Analiza klimatyczna musi być kompletna, logiczna i zgodna z metodologią Komisji Europejskiej. W trakcie oceny sprawdzamy przede wszystkim, czy analiza została przeprowadzona zgodnie z poszczególnymi etapami wskazanymi w tej metodologii oraz czy obejmuje wskazany zakres. Zwracamy również uwagę na kompletność informacji przedstawionych na poszczególnych etapach analizy, ich wzajemną spójność oraz logikę wyciąganych wniosków.
Weryfikujemy również, czy zaproponowane środki adaptacyjne rzeczywiście odpowiadają na zidentyfikowane ryzyka. To ważne, bo odporność klimatyczna nie może być tylko deklaracją. Musi wynikać z konkretnej analizy i przekładać się na konkretne rozwiązania projektowe.Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
Jakie rozwiązania mogą być przykładem takiej adaptacji do zmian klimatu?To zależy od rodzaju inwestycji i lokalizacji. W projektach drogowych mogą to być rozwiązania dotyczące odwodnienia, retencji wód opadowych, doboru materiałów bardziej odpornych na wysokie temperatury czy projektowania mostów z uwzględnieniem ryzyka powodzi. Czasem będą to również działania organizacyjne, takie jak monitoring zagrożeń, systemy ostrzegania lub procedury szybkiego reagowania na skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych.
Nie chodzi o stosowanie jednego uniwersalnego katalogu działań. Kluczowe jest dopasowanie rozwiązań do rzeczywistych ryzyk dla danej inwestycji.Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
Co się dzieje, jeśli analiza klimatyczna jest słaba albo projekt nie spełnia wymogów?
Jeżeli na etapie oceny wniosku stwierdzimy braki lub niezgodności, beneficjent ma możliwość ich wyjaśnienia, uzupełnienia lub poprawienia.
A jeśli tego nie zrobi?
Wówczas taki wniosek nie może otrzymać dofinansowania ze środków unijnych. To bardzo istotny mechanizm, bo pokazuje, że wsparcie otrzymują tylko te projekty, w których rzetelnie przeanalizowano podatność na ryzyka klimatyczne i przewidziano rozwiązania zwiększające odporność na ekstremalne zjawiska pogodowe.
Zespół Wydziału Ochrony Środowiska CUPT podczas wizyty lokalnej na lubelskim odcinku trasy Via Carpatia, fot. CUPT
Czy kontrola kończy się w momencie przyznania dofinansowania?
Nie. Po podpisaniu umowy o dofinansowanie CUPT monitoruje i kontroluje projekty także na etapie ich realizacji i rozliczania.
Analiza klimatyczna nie jest więc dokumentem „do szuflady”. Jej ustalenia powinny mieć odzwierciedlenie w sposobie przygotowania i wykonania inwestycji.Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
Warto również pamiętać, że kwestie związane z adaptacją do zmian klimatu są jednocześnie elementem zasady DNSH („nie czyń poważnych szkód”), a konkretnie celu środowiskowego nr 2 dotyczącego adaptacji do zmian klimatu.
Wiele dużych inwestycji transportowych korzysta także z instrumentu CEF. Czy tam obowiązują podobne zasady?
Tak. W projektach finansowanych z instrumentu „Łącząc Europę” (CEF) również stosuje się zasady climate proofingu opracowane przez Komisję Europejską. Zgodnie jednak z wytycznymi CINEA, w przypadku projektów transportowych analiza klimatyczna jest obowiązkowa tylko dla przedsięwzięć podlegających ocenie oddziaływania na środowisko (OOŚ), jeśli kluczowe etapy tej procedury zostały zakończone po 18 stycznia 2023 r.
Czy można powiedzieć, że fundusze unijne wymuszają dziś lepsze przygotowanie infrastruktury na ekstremalne zjawiska pogodowe?Tak, zdecydowanie. Fundusze unijne nie tylko finansują inwestycje, ale też w dużym stopniu zmieniają sposób myślenia o ich przygotowaniu.
Dzięki wymogom związanym z uwzględnianiem ryzyk klimatycznych rośnie świadomość, że adaptacja do zmian klimatu nie jest już opcją, ale koniecznością. Widać to szczególnie na etapie projektowania inwestycji. Projektanci muszą brać pod uwagę, jak infrastruktura będzie funkcjonować w warunkach częstszych fal upałów, nawalnych opadów czy okresów suszy. To sprawia, że odporność na ekstremalne zjawiska pogodowe staje się jednym z elementów planowania, a nie czymś, o czym myślimy dopiero po wystąpieniu problemów.Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
Jednocześnie należy pamiętać, że ten proces nie jest zakończony. Nadal potrzebne są działania zwiększające wiedzę i świadomość wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego. Adaptacja często oznacza zmianę dotychczasowych przyzwyczajeń i inne podejście do projektowania niż jeszcze kilkanaście lat temu. Dlatego tak ważne jest dalsze upowszechnianie dobrych praktyk, wymiana doświadczeń i rozwijanie kompetencji w tym zakresie. Dzięki temu inwestycje będą nie tylko spełniały obecne wymagania, ale przede wszystkim będą bardziej odporne na wyzwania klimatyczne przyszłości.
A zatem można śmiało powiedzieć, że CUPT przyczynia się do zwiększania świadomości na temat znaczenia adaptacji do zmian klimatu. Co jeszcze robi CUPT w tym zakresie?
Zdecydowanie tak. W miarę dostępnego czasu staramy się angażować w różne inicjatywy związane z ochroną środowiska i adaptacją do zmian klimatu, zarówno na poziomie krajowym, jak i unijnym. To obszar, który jest nam szczególnie bliski, dlatego chętnie dzielimy się naszym doświadczeniem i uczymy się od innych.
Eksperci z Wydziału Ochrony Środowiska CUPT uczestniczą między innymi w pracach społeczności peer2peer poświęconej stosowaniu zasady DNSH, biorą udział w pracach nad rozwojem portalu KLIMADA 3.0 oraz współpracują z grupami roboczymi Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Ja sama jestem członkiem grupy roboczej Cohesion for Transitions, która zajmuje się kwestiami adaptacji do zmian klimatu w projektach finansowanych z funduszy Unii Europejskiej.Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
A jak z tej wiedzy mogą skorzystać beneficjenci?
Kładziemy bardzo duży nacisk na edukację i budowanie kompetencji naszych beneficjentów. Uruchomiliśmy zakładkę na stronie CUPT dotyczącą adaptacji do zmian klimatu, prowadzimy szkolenia dotyczące prowadzenia analizy klimatycznej zgodnie z wytycznymi technicznymi Komisji Europejskiej oraz właściwego doboru działań adaptacyjnych w projektach infrastrukturalnych.
Przejście dolne dla zwierząt leśnych pod wiaduktem na trasie Via Carpatia, fot. CUPT
Mamy też wiele pomysłów na kolejne działania i inicjatywy, które chcielibyśmy rozwijać w przyszłości. Niestety, jak zwykle największym ograniczeniem jest czas. Cieszy mnie jednak to, że temat adaptacji do zmian klimatu jest dziś coraz szerzej dostrzegany i podejmowany zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym. Jeszcze kilka lat temu był to obszar stosunkowo niszowy, a dziś staje się jednym z kluczowych elementów planowania i realizacji inwestycji publicznych.
Warto dodać, że nasze działania w tym obszarze zostały zauważone również na poziomie Unii Europejskiej. Doświadczenia CUPT w zakresie wzmacniania odporności klimatycznej projektów transportowych finansowanych z funduszy UE zostały opisane na Portalu Misji UE ds. Adaptacji do Zmiany Klimatu, jako przykład dobrych praktyk z Polski.Ewa Paderewskanaczelniczka Wydziału Ochrony Środowiska w CUPT
